Havens Zaanstad, historie en economisch belang
Voorzaan, Binnen- of Achterzaan, de economische motor van Zaanstad!
Haven ZaanstadDe haven van Zaanstad is een zeehaven gelegen aan het Noordzeekanaal. Het Kanaalzonegebied van Zaanstad behoort, samen met de havens Amsterdam, Beverwijk en Velsen/IJmuiden, tot de zeehavenregio Amsterdam. De diepgang is hier groter dan zes meter waardoor dit gebied voor zeeschepen toegankelijk is (CEMT klasse 6).
De binnenhaven Zaanstad bestaat uit twee delen:
de Zaanoevers
het Kanaalzonegebied
In het Zaanoevergebied zijn diverse bedrijven gevestigd die voedingsmiddelen produceren. Zij maken voor de aanvoer van grondstoffen in bulk vooral gebruik maken van transport per binnenvaart over de Zaan. De Zaan is een vaarweg van CEMT klasse Va en vormt de belangrijkste vaarroute voor de beroepsvaart tussen het Noordzeekanaal, de Zaanstreek en de kop van Noord Holland.
Belangrijke gebruikers van de binnenvaart langs de Zaan zijn ADM Cacao, Loders Croklaan (plantaardige oliën en vetten), Gerkens cacao, Tate & Lyle (zetmeel), AAK
(plantaardige oliën en speciale vetten).
Het Kanaalzonegebied kan dus eigenlijk zowel gekenmerkt worden als een zeehaven en als binnenhaven; er worden immers ook binnenvaartschepen afgehandeld.
Binnenvaartgerelateerde bedrijvigheid in de Kanaalzone is geconcentreerd op het bedrijventerrein Achtersluispolder. Hier vindt opslag, overslag en transport plaats ten dienste van het voedingsmiddelencluster aan de Zaan. Belangrijke bedrijven zijn:
• Containerterminal de Vrede met binnenvaartcontainershuttlediensten naar Amsterdam, Rotterdam (1 keer per dag) en Antwerpen (2 keer per week). Dit zijn met name exportcontainers vanuit de Zaanstreek (bijvoorbeeld met cacaopoeder) en importcontainers (bijvoorbeeld met cacaobonen) voor de Zaanstreek en de regio Schiphol1.
• Opslagbedrijven en/of transportbedrijven specifiek voor de watergebonden voedingsmiddelenindustrie aan de Zaan, zoals Koole tanktransport en Unicontrol.
In de toekomst zullen ook (zee)havenactiviteiten plaats gaan vinden in de Westzanerpolder langs het Noordzeekanaal. De Westzanerpolder wordt omgebouwd van een akkerbouwland naar een bedrijventerrein van 120 hectare met de nieuwe naam Hoogtij.
De Regionaal Ontwikkelingsmaatschappij Noordzeekanaalgebied N.V. (RON) heeft het zuidwestelijke gedeelte van 45 hectare gekocht ter ontwikkeling en exploitatie als havenen industrieterrein.
Overige binnenhavengerelateerde activiteiten in het Noordzeekanaalgebied zijn de op- en overslag van hout, jachtenbouw en de jachthaven. Het merendeel van de bedrijven in het Kanaalzonegebied betreft industriële, handels- of dienstverlenende bedrijven die geen gebruik van het water maken.
Economisch belang van de binnenhaven Zaanstad
Goederenstromen
De aanvoer per binnenvaart is kritisch voor het voedingsmiddelencluster in Zaanstad. Een bedrijf als Tate & Lyle noemt de Zaan de aorta van het bedrijf. 100% van de aanvoer komt per schip. Zeker in de laatste jaren is het belang van de Zaan alleen maar groter geworden. De grote bulkaanvoer moet tegen zo laag mogelijke kosten binnen gebracht worden, bedrijven produceren volcontinu en zijn simpelweg niet ingesteld op aanvoer in kleine hoeveelheden per as.
Om een beeld te krijgen van de goederenstromen per binnenvaart is op de pagina statistieken een overzicht gegeven van de vervoerde tonnen over water. Cacao wordt aangevoerd via Amsterdam en zand en grind via IJmuiden maar de meeste aanvoer komt uit Rotterdam (oliën en vetten). Graan en tarwe worden ook veel direct aangevoerd uit West Europa (Duitsland en Frankrijk).
In deze cijfers zijn niet de vervoerde tonnages meegenomen die over de Zaan doorvaren naar de kop van Noord Holland. Hier zijn geen afzonderlijke gegevens van. Wel zijn er natuurlijk de sluistellingen. Hier zijn dan geen tonnen van intern transport en transport wat voor de sluis blijft meegenomen. Deze liggen nu rond de 3,2 miljoen ton effectieve lading. Een inschatting is dat van de tonnen die de sluis passeren 60% een Zaanse bestemming heeft en 40% bestemd is voor de kop van Noord Holland (zand, grind, slakken, houtpulp).
Economisch belang
Het belang van de binnenhaven kan afgemeten worden aan het aantal werknemers dat direct en indirect verbonden is aan de haven. Eén op de acht banen in Zaanstad is direct of indirect havengebonden. De directe havengerelateerde beroepsbevolking (65%) is in de sector industrie te vinden en dan vooral de voedingsmiddelenindustrie, in mindere mate in de handel (738) en het transport. De banen in de industrie sector zijn sterk geconcentreerd bij enkele grote bedrijven. Naast de directe havengerelateerde werkgelegenheid kan men kijken naar indirecte werkgelegenheid (35%) zoals leveranciers in de grafische en verpakkingsmiddelenindustrie, machine-industrie, vervoersbranche, zakelijke diensten (bijvoorbeeld schoonmaak, maar ook reclame, economisch advies) en de handel.
De economische betekenis van het zeehavengebied Amsterdam in directe maritieme toegevoegde waarde en directe maritieme werkgelegenheid is drie miljard euro en 38.000 mensen. Zaanstad is hier natuurlijk slechts een onderdeel van en het aandeel kan geschat worden op 10-15%. Dat betekent dus circa 375 miljoen euro directe maritieme toegevoegde waarde en een directe maritieme werkgelegenheid van circa 4.750 personen. De berekende directe en (achterwaarts) indirecte toegevoegde waarde van de binnenhaven Zaanstad in deze studie is ruim 400 miljoen euro. In bovenstaande economische cijfers is uitgegaan van maritieme en havengebonden werkgelegenheid in het geheel en dus niet van binnenhaven gebonden werkgelegenheid.
De omzet van alle havengerelateerde bedrijven is niet bekend. Feit is wel dat er een aantal belangrijke giganten tussen zit. Gerkens en ADM cacao verwerken ongeveer 1/3 van de Europese cacao bonen consumptie. In totaal werken er 1550 mensen in het voedingsmiddelencluster aan de Zaan. Daarnaast zijn er nog overige havengebonden industriële activiteiten (papier, metaal en houtindustrie) en distributieactiviteiten. De omzet van Container terminal Vrede is bijvoorbeeld 8 miljoen euro en 20 directe werknemers. De toegevoegde waarde hiervan is minder dan de producerende bedrijven maar ze spelen een belangrijke faciliterende rol en dragen bij aan het economische bestaansrecht van de voedingsmiddelencluster in de Zaanstreek.
